آموزش لینوکس از صفر: ۲۵ دستور ضروری که هر ادمین باید بلد باشد

📺 ویدیوی کامل این آموزش: تماشا در یوتیوب · کانال آپارات

بیشتر سرورهای دنیا، کلودها، کانتینرها و ابزارهای DevOps روی لینوکس اجرا می‌شوند. خبر خوب این است که برای شروع کار، یک مجموعهٔ محدود از مفاهیم و دستورها کافی است. این مقاله همان هسته را پوشش می‌دهد.

ساختار فایل‌ها در لینوکس

در لینوکس درایو C و D وجود ندارد؛ همه‌چیز زیر یک ریشه به نام / است:

مسیر	محتوا
/home	پوشهٔ کاربران
/root	خانهٔ کاربر root
/etc	فایل‌های تنظیمات سیستم و سرویس‌ها
/var/log	لاگ‌ها
/usr/bin	برنامه‌ها و دستورها
/tmp	فایل‌های موقت

جابه‌جایی و مشاهده

pwd                 # الان کجا هستم؟
ls -la              # فهرست فایل‌ها با جزئیات و فایل‌های مخفی
cd /etc             # رفتن به یک پوشه
cd ~                # برگشت به خانهٔ کاربر
cat file.txt        # نمایش کامل فایل
less /var/log/syslog  # نمایش صفحه‌به‌صفحه (خروج با q)
head -n 20 file     # ۲۰ خط اول
tail -f app.log     # دنبال کردن زندهٔ لاگ

کار با فایل و پوشه

mkdir -p projects/demo   # ساخت پوشه (با والدها)
touch notes.txt          # ساخت فایل خالی
cp a.txt b.txt           # کپی
mv a.txt docs/           # جابه‌جایی یا تغییر نام
rm file.txt              # حذف فایل
rm -r old-folder         # حذف پوشه (با دقت!)

جست‌وجو

grep -i "error" /var/log/syslog   # جست‌وجوی متن در فایل
grep -r "Listen" /etc/nginx       # جست‌وجو در همهٔ فایل‌های یک پوشه
find / -name "*.conf" 2>/dev/null  # پیدا کردن فایل با نام

کاربران و مجوزها

هر فایل سه دسته مجوز دارد: مالک (u)، گروه (g) و بقیه (o)؛ و هر دسته سه نوع: خواندن (r=4)، نوشتن (w=2) و اجرا (x=1).

ls -l script.sh            # -rwxr-x--- یعنی مالک همه، گروه خواندن و اجرا، بقیه هیچ
chmod 750 script.sh        # تنظیم مجوز با عدد
chmod +x deploy.sh         # اجرایی کردن اسکریپت
chown ali:devops app.log   # تغییر مالک و گروه
sudo command               # اجرای یک دستور با دسترسی مدیر
id                         # کاربر و گروه‌های من

قانون طلایی امنیت: هیچ‌وقت برای حل مشکل مجوز از chmod 777 استفاده نکنید.

نصب برنامه و مدیریت سرویس

sudo apt update && sudo apt install nginx    # اوبونتو/دبیان
sudo dnf install nginx                        # خانوادهٔ Red Hat
sudo systemctl start nginx      # روشن کردن سرویس
sudo systemctl enable nginx     # روشن شدن خودکار بعد از ری‌استارت
systemctl status nginx          # وضعیت سرویس
journalctl -u nginx -n 50       # آخرین لاگ‌های سرویس

منابع سیستم و شبکه

top                 # مصرف CPU و رم (یا htop)
df -h               # فضای دیسک
free -h             # حافظهٔ رم
ip a                # آدرس‌های IP
ss -tulpn           # پورت‌های باز و برنامهٔ هر پورت
ping 8.8.8.8        # تست اتصال

ترکیب دستورها با Pipe

قدرت واقعی لینوکس در ترکیب دستورهای کوچک است:

grep "Failed password" /var/log/auth.log | wc -l
ps aux | grep nginx

اولی تعداد تلاش‌های ناموفق ورود را می‌شمارد و دومی پروسه‌های nginx را نشان می‌دهد.

چطور تمرین کنیم؟

یک ماشین مجازی Ubuntu Server با VirtualBox یا VMware بسازید (یا روی ویندوز از WSL استفاده کنید) و هر روز نیم ساعت این دستورها را اجرا کنید. بعد از تسلط به این پایه، سراغ اسکریپت‌نویسی Bash، مدیریت دیسک و LVM و ایمن‌سازی سرور بروید.

---

ادامهٔ مسیر: نقشهٔ راه کامل، سرفصل‌ها و سؤالات متداول را در صفحهٔ آموزش لینوکس ببینید. اگر نمی‌دانید از کجا شروع کنید، آزمون تعیین مسیر را بزنید یا نقشهٔ راه PDF رایگان را بگیرید. سؤال دارید؟ از دکمهٔ «مشاوره رایگان» در تلگرام یا بله بپرسید.